کارگردان مستند «زمستان طولانی» مطرح کرد؛
مهاجرت؛ رفتنی است که همیشه پایان ندارد
حسن جعفری، کارگردان مستند «زمستان طولانی»، با اشاره به روایت زندگی روستاییانی که بهدلیل مشکلات اقتصادی ناچار به ترک زادگاه خود میشوند، گفت: «وقتی مهاجرت ناخواسته باشد و به دلیل مشکلات مالی اتفاق بیفتد، همیشه بخشی از فکر، ذهن و قلب انسان در جایی که از آن آمده باقی میماند. مهاجرت تنها جابهجایی آدمها نیست، بلکه بخشی از فرهنگ، خانواده و سبک زندگی را نیز با خود تغییر میدهد.»
به گزارش روابط عمومی مرکز هنری رسانهای نهضت، روستایی در منطقه چهاردانگه ساری که روزگاری محل زندگی خانوادهها و محل رفتوآمد اهالی بوده، حالا بیش از هر چیز با سکوت و خانههای خالی شناخته میشود؛ روستایی که تنها چند پیرزن و پیرمرد در آن باقی ماندهاند. در میان همین آدمهای باقیمانده، «عمو قدم مزدهای» زندگی میکند؛ مردی که هفت فرزندش به شهر رفتهاند و آخرین پسری که همچنان با او در روستا رفتوآمد دارد نیز به دلیل بیکاری و مشکلات مالی، به مهاجرت فکر میکند. مستند «زمستان طولانی» از همین موقعیت آغاز میشود؛ از مواجهه مردی با انتخابی میان ماندن در زادگاه و رفتن به شهر.
«زمستان طولانی» به تهیهکنندگی یاسر فریادرس و کارگردانی حسن جعفری، با همکاری مرکز هنری رسانهای نهضت و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی تولید شده است. این مستند ۴۵ دقیقهای، محصول سال ۱۴۰۳ است و تلاش دارد تصویری صمیمی و واقعگرایانه از زندگی در روستاهای کمجمعیت و تجربه زیستن در انزوای ناخواسته ارائه دهد. این اثر پیش از این در هجدهمین جشنواره مستند سینماحقیقت حضور داشته و در نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند نیز از شبکه مستند پخش شده است. «زمستان طولانی» همچنین در جشنوارههای نروژ و یونان انتخاب شده و در نخستین حضور بینالمللی خود به جشنواره دلا لسینیا ایتالیا راه یافته است.
حسن جعفری، مستندساز و کارگردان این اثر، در گفتوگو با ما از چگونگی شکلگیری سوژه، شخصیت عمو قدم، مسئله مهاجرت روستا به شهر، تغییر سبک زندگی و مسیری که «زمستان طولانی» برای رسیدن به مخاطبان داخلی و خارجی طی کرده است، میگوید.
داستانی واقعی که از دل زندگی عمو قدم بیرون آمد
جعفری درباره واقعی بودن روایت فیلم تأکید میکند: «این داستان صددرصد واقعی است.» او درباره آنچه در شخصیت اصلی فیلم توجهش را جلب کرد، میگوید: «مسئله مهاجرت مدتها بود که در پسزمینه ذهن ما قرار داشت و ما قصد داشتیم درباره آن کار کنیم. در جریان سفرها و تجربههایی که داشتیم، خالی شدن روستاها را در نقاط مختلف کشور میدیدیم. ما پیش از این نیز همراه آقای یاسر طالبی در قالب مستند اهل سفر به نقاط مختلف ایران رفته بودیم و این مسئله را در استانهای مختلف لمس کرده بودیم.»
جعفری شخصیت عمو قدم را یکی از مهمترین عواملی میداند که باعث شد این سوژه به فیلم تبدیل شود: «آنچه درباره عمو قدم برای ما جذاب بود، شخصیت چندوجهی او در روستا بود. او عملاً همهکاره روستا بود؛ آمپول میزد، دندان میکشید، شکستهبندی میکرد، در امور مربوط به دام کمک میکرد و اگر کسی در روستا فوت میکرد، مسئولیت کندن قبر را بر عهده میگرفت.»
او اضافه میکند: «حتی تمام سقفهای حلبی خانههای روستا را در گذشته او ساخته بود. مجموعه این ویژگیها، در کنار اینکه حاضر نبود روستا را ترک کند، شخصیت جذابی از او ساخته بود. همین مسئله باعث شد با او ارتباط بگیریم و احساس کنیم این همان سوژهای است که میخواهیم دربارهاش فیلم بسازیم.»
وقتی مهاجرت فقط جابهجایی آدمها نیست
جعفری پرداختن به موضوع مهاجرت از روستا به شهر را دارای ضرورت جدی میداند و میگوید: «این موضوع ضرورت زیادی دارد، زیرا با خالی شدن روستا، تولید نیز از بین میرود. البته ابعاد این مسئله گسترده است و طبیعتاً جامعهشناسان میتوانند از منظر تخصصی درباره آن صحبت کنند؛ اما آنچه من بهعنوان یک مستندساز با آن مواجه شدهام، این است که مهاجرت فقط جابهجایی افراد از یک نقطه به نقطه دیگر نیست.»
او توضیح میدهد: «وقتی مهاجرت از روستا به شهر یا از شهری به شهر دیگر اتفاق میافتد، تفاوتهای فرهنگی و پیامدهای ناشی از آن نیز خود را نشان میدهد. برای مثال، در برخی روستاهای مازندران شاهد حضور افرادی هستیم که از استانهای دیگر برای گذراندن تابستان یا سکونت موقت به روستا میآیند و ویلا میگیرند. این تفاوت سبک زندگی و فرهنگ، گاهی میان آنها و اهالی روستا تعارضهایی ایجاد میکند؛ تا جایی که حتی برخی فعالیتهای سنتی روستایی مانند نگهداری دام با محدودیت مواجه میشود.»
به گفته این مستندساز، پیامدهای مهاجرت به همین موارد محدود نمیشود: «از هم گسستن خانوادهها، از بین رفتن کشاورزی، کاهش دامداری و مسائل متعدد دیگری نیز وجود دارد که نشان میدهد این موضوع نیازمند توجه جدی است.»
فیلمی که نمیخواهد درباره ماندن و رفتن حکم صادر کند
یکی از ویژگیهای «زمستان طولانی» پرهیز از قضاوت درباره انتخاب میان زندگی روستایی و شهری است. جعفری در اینباره میگوید: «ما اصلاً تلاش نکردیم قضاوت کنیم. فیلم را بر اساس شیوه مستند مشاهدهگر ساختیم و تلاشمان این بود که درباره خوب یا بد بودن مهاجرت حکم صادر نکنیم.»
او تأکید میکند: «ممکن است کسی مهاجرت کرده باشد و از زندگی جدیدش راضی و موفق باشد و نمونههای دیگری نیز وجود داشته باشد. بنابراین تلاش کردیم به جای اینکه بگوییم ماندن بهتر است یا مهاجرت، واقعیتی را که با آن مواجه شدهایم نشان دهیم و از قضاوت فاصله بگیریم.»
وقتی بیماری همسر عمو قدم، مسیر روایت را تغییر داد
جعفری درباره اتفاقی که در جریان تولید، مسیر روایت فیلم را تغییر داد، توضیح میدهد: « یکی از مسائلی که باعث میشود بسیاری از روستاها در زمستان خالیتر شوند، مشکلاتی است که مردم در این فصل با آن مواجهاند؛ از بیکاری گرفته تا مسائل مربوط به تحصیل فرزندان، چراکه بسیاری از این روستاها مدرسه ندارند.»
او ادامه میدهد: «ما برنامهریزی کرده بودیم که با رسیدن زمستان و بارش برف وارد روستا شویم و سختیهای زندگی عمو قدم را در این فصل ثبت کنیم. در برخی مواقع ارتفاع برف به حدی است که بازگشایی مسیر روستا توسط راهداری ممکن است یک هفته تا ۱۰ روز طول بکشد.»
اما در جریان فیلمبرداری اتفاق دیگری رخ داد: «بیمار شدن همسر عمو قدم باعث شد روند روایت فیلم تغییر کند. به نظرم این اتفاق از نظر دراماتیک نیز تأثیرگذار بود.»
چرا یک مخاطب خارجی باید «زمستان طولانی» را ببیند؟
«زمستان طولانی» علاوه بر حضور در جشنواره دلا لسینیا ایتالیا، در جشنوارههایی در نروژ و یونان نیز انتخاب شده است. جعفری درباره امکان ارتباط مخاطب خارجی با این روایت ایرانی میگوید: «این پرسش برای خود ما هم مطرح بود که چرا یک مخاطب خارجی باید این فیلم را ببیند. یکی از پاسخها، همذاتپنداری است و دیگری علاقه مخاطبان به آشنایی با فرهنگ کشورهای دیگر.»
او اضافه میکند: ««زمستان طولانی» نمونهای از زندگی یک خانواده روستایی ایرانی است؛ خانوادهای که با شرافت زندگی میکنند، مهربان، امانتدار و وفادار به یکدیگر هستند. فکر میکنم همین ویژگیها میتواند باعث دیده شدن فیلم و جذابیت آن برای مخاطب خارجی شود.»
مهاجرت ناخواسته؛ وقتی بخشی از آدم در زادگاهش جا میماند
جعفری درباره آنچه انسان در مسیر مهاجرت و تغییر سبک زندگی از دست میدهد، با اشاره به تجربه شخصی خود میگوید: «مهاجرت میتواند در برخی شرایط خوب باشد و من قصد ندارم این مسئله را نفی کنم؛ اما وقتی مهاجرت ناخواسته باشد و به دلیل مشکلات مالی اتفاق بیفتد، همیشه بخشی از فکر، ذهن و قلب انسان در جایی که از آن آمده، باقی میماند.»
او ادامه میدهد: «وقتی این اتفاق میافتد، پر کردن آن خلأ دیگر آسان نیست. از هم گسستن خانوادهها و تغییراتی که بهواسطه پیشرفت و تغییر سبک زندگی اتفاق میافتد، باعث میشود انسان چیزهای زیادی را از دست بدهد و ما این مسئله را در خانوادهها میبینیم.»
این مستندساز برای توضیح این تغییر، به یکی از سنتهای مرسوم در روستاها اشاره میکند: «در روستاها نوعی همکاری جمعی وجود داشت که امروز بسیار کمرنگ شده است. برای مثال، زمانی که قرار بود گندم برداشت شود، اهالی برای انجام کار به کمک یکدیگر میآمدند و کسی برای این کار پولی به کارگر نمیداد. مثلاً ۱۰ نفر از اهالی به خانه یکی از افراد میرفتند و کار او را انجام میدادند و روز بعد همین جمع برای انجام کار فرد دیگری حاضر میشدند.»
جعفری میگوید با خالی شدن روستاها، این شیوه همکاری نیز از بین میرود: «وقتی روستا خالی میشود، دیگر این اتفاق نمیافتد و باید برای انجام کار، کارگر روزمزد با هزینه مشخص استخدام شود. اینها بخشی از مشکلات و معضلاتی است که وجود دارد. به نظر من، پیشرفتها یک جاهایی بسیار خوب هستند، اما در بخشهایی نیز تأثیرات خودشان را دارند.»
«زمستان طولانی» تلاش میکند همین تغییرات را نه از دریچه آمار و تحلیل، بلکه از خلال زندگی یک خانواده و تجربه زیسته آنها به تصویر بکشد؛ روایتی که تاکنون در جشنوارهها دیده شده و حالا مخاطبان تلویزیونی نیز فرصت تماشای آن را داشتهاند. جعفری درباره مسیر نمایش این مستند میگوید: «این مستند در نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند از شبکه مستند پخش شده است و اکنون در دو بخش، نامزد بهترین فیلم از نگاه مخاطبان و کارگردانی مستند نیمهبلند نیز است.»